سرطان مقعد نوعی سرطان نسبتاً نادر است که در بافت‌های مقعد یا کانال مقعد ایجاد میشود. شایع‌ترین نوع آن، کارسینوم سلول سنگفرشی است که ارتباط بسیار نزدیکی با عفونت ویروس پاپیلومای انسانی یا HPV دارد. علائمی مانند خونریزی مقعدی، احساس توده، درد یا فشار در ناحیه مقعد، خارش و تغییر در عادات دفع می‌توانند از نشانه‌های این بیماری باشند؛ هرچند این علائم در بیماری‌های شایع‌تری مانند هموروئید نیز دیده میشوند. تشخیص سرطان مقعد با معاینه، بررسی داخل کانال مقعد و در صورت نیاز نمونه‌برداری انجام میشود و روش درمان بر اساس نوع، محل و مرحله سرطان تعیین خواهد شد.
سرطان مقعد چیست؟
سرطان مقعد زمانی ایجاد میشود که سلول‌های غیرطبیعی در بافت مقعد یا کانال مقعد به‌صورت کنترل‌نشده رشد کنند. مقعد در انتهای دستگاه گوارش قرار دارد و وظیفه خروج مدفوع از بدن را بر عهده دارد. سرطان مقعد با سرطان رکتوم یا سرطان کولون یکسان نیست و محل ایجاد، عوامل خطر و روش درمان آن‌ها میتواند متفاوت باشد.
شایع‌ترین نوع سرطان مقعد، سرطان سلول سنگفرشی است. بیشتر موارد این سرطان با عفونت HPV ارتباط دارند. سرطان‌های دیگری مانند آدنوکارسینوم و ملانوما نیز ممکن است در این ناحیه ایجاد شوند، اما شیوع بسیار کمتری دارند.
علل و عوامل خطر سرطان مقعد
عفونت با انواع پرخطر ویروس HPV مهمترین عامل خطر سرطان مقعد محسوب میشود. البته داشتن HPV به این معنا نیست که فرد حتماً به سرطان مبتلا خواهد شد؛ بسیاری از عفونتهای HPV توسط سیستم ایمنی کنترل یا برطرف میشوند.
عوامل زیر می‌توانند خطر ابتلا به سرطان مقعد را افزایش دهند:
- عفونت HPV
- ضعف سیستم ایمنی
- ابتلا به HIV
- مصرف سیگار
- سابقه زگیل تناسلی یا برخی بیماری‌های مرتبط با HPV
- داشتن سابقه سرطان‌های مرتبط با HPV مانند سرطان دهانه رحم، واژن یا فرج
- مصرف طولانی‌مدت داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی، برای مثال پس از پیوند عضو
- برخی رفتارهای جنسی که احتمال انتقال HPV را افزایش می‌دهند
- افزایش سن
بنابراین، سرطان مقعد تنها به یک علت ایجاد نمی‌شود و وجود یک عامل خطر نیز به معنی ابتلای قطعی به سرطان نیست.
علائم سرطان مقعد چیست؟
سرطان مقعد ممکن است در مراحل اولیه بدون علامت باشد. در صورت ایجاد علائم، نشانه‌های زیر از مواردی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند:
- خونریزی از مقعد یا رکتوم
- احساس توده در اطراف مقعد
- درد یا احساس فشار در ناحیه مقعد
- خارش مقعد
- ترشح از مقعد
- تغییر در عادات دفع
- احساس ناراحتی هنگام دفع مدفوع
- تغییرات غیرطبیعی در پوست اطراف مقعد
وجود این علائم الزاما به معنی سرطان مقعد نیست و بیماری‌هایی مانند هموروئید، شقاق یا سایر مشکلات مقعدی نیز می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند. با این حال، خونریزی یا توده‌ای که ادامه‌دار باشد، به‌خصوص در افراد دارای عوامل خطر، باید توسط پزشک بررسی شود.
مشخصات سرطان مقعد
- خونریزی از رکتوم
- خارش مقعد
- احساس ناراحتی در مقعد
- درد یا ترشح
- احساس توده در لبه مقعد
- در صورت درگیری اسفنکتر
- بی اختیاری مدفوع ایجاد می شود
- فقدان علائم
معاینه سرطان مقعد
در مشاهده حاشیه مقعد ممکن است اولسر یا رشد پرولیفراتیو بافت دیده شود یا آنکه در معاینه مقعد ، بر آمدگی یا توده لمس شود .در 15 تا 30 درصد موارد ، هنگام مراجعه به پزشک غده لنفاوی قابل لمس در ناحیه کشاله ران وجود دارد (اما فقط حدود نیمی از این غده ها حاوی تومور هستند ). در مورد درمان کولیت عصبی روده بیشتر بدانید.
چه زمانی برای علائم مقعدی باید به پزشک مراجعه کرد؟
خونریزی مقعدی نباید همیشه به هموروئید نسبت داده شود. اگر خونریزی، توده، درد، خارش یا تغییر در دفع ادامه پیدا کند، مراجعه به پزشک ضروری است.
همچنین افرادی که سابقه عفونت HPV، HIV، ضعف سیستم ایمنی، زگیل تناسلی یا سرطان‌های مرتبط با HPV دارند، باید در صورت مشاهده علائم جدید اهمیت بیشتری به بررسی پزشکی بدهند. تشخیص زودهنگام میتواند به شناسایی بیماری در مراحل قابل درمان کمک کند.
تشخیص سرطان مقعد چگونه انجام می شود؟
تشخیص سرطان مقعد با گرفتن شرح حال و معاینه فیزیکی آغاز میشود. پزشک ممکن است ناحیه مقعد و کشاله ران را بررسی کند و معاینه انگشتی رکتوم را انجام دهد. در صورت وجود ناحیه مشکوک، آزمایش‌ها و اقدامات زیر ممکن است مورد استفاده قرار گیرند:
معاینه انگشتی رکتوم
در این معاینه، پزشک با دستکش و استفاده از روان‌کننده، داخل قسمت پایینی رکتوم و ناحیه مقعد را بررسی می‌کند تا توده یا تغییر غیرطبیعی را شناسایی کند.
آنوسکوپی یا پروکتوسکوپی
در این روش‌ها از وسیله‌ای مخصوص برای مشاهده داخل کانال مقعد و قسمت پایینی رکتوم استفاده میشود.
نمونه برداری یا بیوپسی
اگر پزشک ناحیه مشکوکی مشاهده کند، ممکن است از آن نمونه بافتی برداشته شود. بررسی نمونه در آزمایشگاه برای تشخیص قطعی سرطان اهمیت دارد.
تصویربرداری
پس از تأیید سرطان، برای بررسی میزان گسترش بیماری ممکن است از روش‌هایی مانند MRI، CT یا PET/CT استفاده شود. انتخاب تصویربرداری به شرایط بیمار و مرحله‌بندی مورد نیاز بستگی دارد.
مراحل سرطان مقعد چگونه تعیین می شود؟
پس از تشخیص سرطان، پزشک باید مشخص کند تومور چه اندازه‌ای دارد، آیا به بافت‌های اطراف یا غدد لنفاوی گسترش یافته است و آیا انتشار به نقاط دوردست وجود دارد یا خیر.
برای این کار از سیستم TNM استفاده میشود:
| بخش | مفهوم |
|---|---|
| T | اندازه و میزان گسترش تومور اولیه |
| N | بررسی درگیری غدد لنفاوی نزدیک |
| M | بررسی انتشار سرطان به اندام‌های دوردست |
در نهایت، اطلاعات مربوط به T، N و M برای تعیین مرحله کلی سرطان استفاده میشود. مراحل سرطان مقعد از مرحله ۱ تا ۴ دسته‌بندی میشوند و افزایش مرحله نشان‌دهنده گسترش بیشتر بیماری است.
آیا سرطان مقعد قابل درمان است؟
سرطان مقعد در بسیاری از موارد قابل درمان است و شانس درمان به عواملی مانند اندازه تومور، درگیری غدد لنفاوی، انتشار بیماری، نوع سرطان و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.
یکی از اهداف مهم درمان، کنترل سرطان و در عین حال حفظ عملکرد اسفنکتر مقعد و کیفیت زندگی بیمار است. امروزه در بسیاری از موارد سرطان کانال مقعد، درمان اولیه با ترکیب شیمی‌درمانی و پرتودرمانی انجام میشود و بیمار الزاماً به جراحی وسیع نیاز ندارد.
اهمیت تشخیص زود هنگام سرطان مقعد
سرطان مقعد زمانی قابل درمان است که زود تشخیص داده شود. گزینه های درمانی به موارد زیر بستگی دارد:
- نوع سلول سرطانی موجود
- مرحله سرطان
- محل تومور
- وضعیت ویروس نقص ایمنی انسانی (HIV) بیمار
- عود سرطان پس از درمان
- ترجیحات بیمار و سلامت کلی او
هدف اولیه درمان، درمان بیماری و حفظ عملکرد مقعدی با بهترین کیفیت زندگی ممکن است. بسته به اینکه تومور مجرای مقعدی را درگیر کند یا حاشیه مقعد، درمان ها متفاوت است. در مورد کولونوسکوپی بیشتر بدانید.
درمان سرطان مقعد چگونه انجام می شود؟
انتخاب روش درمان به نوع سرطان، محل تومور، مرحله بیماری و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. درمان ممکن است شامل پرتودرمانی، شیمی‌درمانی، جراحی و در برخی شرایط درمان‌های دارویی دیگر باشد.
شیمی درمانی و پرتودرمانی
در بیشتر سرطان‌های کانال مقعد، شیمی پرتودرمانی درمان اصلی محسوب میشود. در این روش پرتودرمانی و داروهای شیمی‌درمانی با هدف از بین بردن سلول‌های سرطانی و حفظ اسفنکتر مقعد به‌صورت ترکیبی استفاده میشوند.
این روش در بسیاری از بیماران میتواند از نیاز به جراحی وسیع جلوگیری کند.
جراحی سرطان مقعد
جراحی در سرطان مقعد همیشه اولین گزینه درمانی نیست.
در برخی تومورهای کوچک و محدود به پوست اطراف مقعد، ممکن است برداشت موضعی تومور انجام شود. این روش در شرایط مناسب میتواند اسفنکتر مقعد را حفظ کند.
اگر سرطان پس از شیمی‌پرتودرمانی باقی بماند یا بیماری عود کند، ممکن است جراحی مورد نیاز قرار گیرد. یکی از جراحی‌هایی که در برخی موارد پیشرفته یا عودکننده استفاده میشود، برداشت شکمی‌پرینه‌ای یا APR است که در آن مقعد و رکتوم برداشته میشوند و معمولاً بیمار به کولوستومی دائمی نیاز پیدا می‌کند.
درمان سرطان مقعد پیشرفته یا متاستاتیک
اگر سرطان به اندام‌های دوردست مانند کبد یا ریه منتشر شده باشد، درمان با هدف کنترل بیماری و کاهش علائم انجام میشود. در این شرایط ممکن است شیمی‌درمانی و در برخی بیماران ایمونوتراپی مورد استفاده قرار گیرد. انتخاب درمان به وضعیت بیمار و ویژگی‌های سرطان بستگی دارد.
آیا سرطان مقعد با HPV ارتباط دارد؟
بله. HPV مهمترین عامل خطر شناخته‌شده برای سرطان مقعد است و بیشتر سرطان‌های سلول سنگفرشی مقعد با عفونت HPV ارتباط دارند. با این حال، وجود HPV بهتنهایی به معنی ابتلا به سرطان نیست. بسیاری از افراد مبتلا به HPV هرگز دچار سرطان نمی‌شوند و عفونت در آن‌ها توسط سیستم ایمنی کنترل میشود.
واکسیناسیون HPV نیز میتواند در کاهش خطر ابتلا به سرطان‌های مرتبط با HPV، از جمله سرطان مقعد، نقش پیشگیرانه داشته باشد. واکسن معمولاً بیشترین اثربخشی را پیش از مواجهه با ویروس دارد.
آیا می توان از سرطان مقعد پیشگیری کرد؟
هیچ روشی نمی‌تواند خطر سرطان مقعد را به صفر برساند، اما برخی اقدامات می‌توانند خطر ابتلا را کاهش دهند.
از جمله:
- واکسیناسیون HPV طبق توصیه پزشک
- ترک سیگار
- کاهش احتمال ابتلا به HPV
- رعایت اصول بهداشت جنسی
- توجه به علائم غیرطبیعی مقعدی
- پیگیری پزشکی در افراد دارای عوامل خطر
افراد دارای ضعف سیستم ایمنی یا سایر عوامل خطر ممکن است به ارزیابی و پیگیری متفاوتی نیاز داشته باشند.
عوارض سرطان مقعد چیست؟
عوارض سرطان مقعد به محل تومور، اندازه آن و میزان گسترش بیماری بستگی دارد. در صورت پیشرفت بیماری ممکن است علائمی مانند درد، خونریزی، اختلال در دفع یا مشکلات مربوط به عملکرد اسفنکتر ایجاد شود.
از طرف دیگر، درمان سرطان نیز ممکن است عوارضی ایجاد کند. برای مثال، پرتودرمانی ناحیه لگن میتواند باعث التهاب پوست و بافت‌های اطراف، مشکلات گوارشی یا سایر عوارض شود. شدت و نوع عوارض به روش درمان و شرایط بیمار بستگی دارد.
هزینه درمان سرطان مقعد چقدر است؟
هزینه درمان سرطان مقعد برای همه بیماران یکسان نیست و به عواملی مانند مرحله و نوع سرطان، محل تومور، روش درمان، تعداد جلسات پرتودرمانی، داروهای شیمی‌درمانی، نیاز به جراحی، نوع بیمارستان یا مرکز درمانی، هزینه آزمایش‌ها و تصویربرداری و میزان پوشش بیمه بستگی دارد؛ بنابراین برای تعیین هزینه دقیق درمان، ابتدا باید وضعیت بیمار و مرحله سرطان توسط پزشک بررسی شود.
سوالات متداول درباره سرطان مقعد
خیر. خونریزی مقعدی میتواند به دلایل مختلفی مانند هموروئید یا شقاق ایجاد شود و بهتنهایی به معنی سرطان نیست. با این حال، خونریزی مداوم یا همراه با علائمی مانند توده، درد یا تغییر در عادات دفع باید توسط پزشک بررسی شود.
در بسیاری از موارد سرطان کانال مقعد، درمان اولیه با ترکیب شیمی‌درمانی و پرتودرمانی انجام میشود و جراحی به‌عنوان درمان اولیه لازم نیست. اگر سرطان به درمان پاسخ ندهد یا پس از درمان عود کند، ممکن است جراحی مورد نیاز باشد.
عفونت با انواع پرخطر HPV مهمترین عامل خطر سرطان مقعد و عامل اصلی سرطان سلول سنگفرشی مقعد محسوب میشود. با این حال، ابتلا به HPV به معنی ابتلای قطعی به سرطان نیست و بسیاری از عفونتهای HPV برطرف میشوند.
سخن پایانی
سرطان مقعد یک سرطان نسبتا نادر است که شایع‌ترین نوع آن، سرطان سلول سنگفرشی، ارتباط نزدیکی با عفونت HPV دارد. خونریزی مقعدی، احساس توده، درد، خارش و تغییر در عادات دفع از علائمی هستند که در صورت تداوم باید بررسی شوند. تشخیص قطعی با معاینه و نمونه‌برداری انجام میشود و برای تعیین مرحله بیماری از روش‌های تصویربرداری استفاده میشود. درمان سرطان مقعد بر اساس نوع و مرحله بیماری انتخاب میشود و در بسیاری از سرطان‌های کانال مقعد، شیمی‌پرتودرمانی درمان اصلی است؛ جراحی بیشتر در برخی تومورهای محدود، بیماری باقی‌مانده یا عودکننده کاربرد دارد.
